سيد مجتبى حسينى
طى حدود نيم قرن گذشته قريب 55 ميليارد بشکه نفت از ذخاير نفتى ايران برداشت شده است که بيش از 40 درصد کل ذخاير نفتى کنونى کشور (137 ميليارد بشکه) را شامل مى شود .
سال 1901ميلادى (1280 هجرى شمسی) بود که ويليام ناکس دارسى تبعه دولت بريتانيا، موفق شد امتياز اکتشاف، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت ايران در سراسر کشور به استثناى پنج ايالت شمالى که زير نفوذ روسيه تزارى بود را به چنگ آورد . دارسى پس از کسب اين امتياز، عده اى مهندس و حفار به فرماندهى جرج برنارد رينولدز را به منطقه چاه سرخ در شمال قصر شيرين فرستاد تا به کار حفارى بپردازند. دو سال بعد در سال 1903 اولين چاه به نفت رسيد و اولين شرکت بهره بردارى با سرمايه 600 هزار ليره تاسيس شد . بنابراين گزارش، در سال 1904 با تشويق دريا سالار لرد فيشر فرمانده نيروى دريايى انگلستان، کميته بررسى منابع نفت جهت سوخت ناوگان نظامى بريتانيا با دارسى تماس گرفت تا او را به واگذارى امتياز نفت ايران راضى کند. پس از مذاکراتى سرانجام توافق کردند شرکت جديدى به نام سنديکاى امتيازات تشکيل دهند. صاحبان شرکت جديد عبارت بودند از: دارسی، لرد استراتکونا و شرکت نفت برمه.
شرکت سنديکاى امتيازات، کاوش نفت در ايران را از منطقه چاه سرخ به ميدان نفتون منتقل کرد و پس از سه سال تلاش و پيگيرى و حفارى و عمليات بالاخره در تاريخ 26 مه 1908 ( 5 خرداد ماه 1287 هجرى شمسى ) نفت از چاه حفارى شده در مسجد سليمان فوران کرد. 52 سال بعد يعنى در سال 1960، سازمان کشورهاى صادر کننده نفت “اوپک” با حضور 5 کشور ايران، عراق، کويت، عربستان سعودى و ونزوئلا تشکيل شد تا دنيا شاهد تشکيل نخستين نهاد رسمى بينالمللى در اين زمينه باشد . از آن سال به بعد مسير تزريق نفت ايران به بازارهاى جهانى تغيير کرد و از طريق اوپک راهى بازارهاى جهانى شد . از زمان تاسيس اوپک تا کنون بيش از 48 سال مىگذرد؛ نگاهى به آنچه در اين مدت صادر کردهايم خالى از لطف نيست.
48 سال صادرات نفت خام
در سال 1960ميلادى يا همان 1339 هجرى شمسى متوسط توليد روزانه نفت خام کشور 672 هزار بشکه بود که در سال به 245 ميليون و 608 هزار و 500 بشکه مىرسيد . کل صادرات نفت خام کشور در دهه 60 ميلادى 5 ميليارد و 681 ميليون و 991 هزار بشکه بود. اين رقم در دهه هفتاد به 16 ميليارد و 74 ميليون و 198 هزار و 500 بشکه افزايش يافت . در دهه 80 صادرات نفت خام کشور با کاهش مواجه شد و به 5 ميليارد و 447 ميليون و 4 هزار و 500 بشکه رسيد. صادرات طلاى سياه کشور در دهه 90 ميلادى بار ديگر اوج گرفت و خود را به 9 ميليارد و 146 ميليون و 535 هزار بشکه رساند . از ابتداى سال 2000 ميلادى تاکنون نيز حدود 5 ميليارد و 201 ميليون و 406 هزار و 950 بشکه نفت خام صادر کردهايم .
رکورد صادرات روزانه 5/3 ميليون بشکه نفت در سال 1353
اوج توليد و صادرات نفت خام کشور متعلق به سال 1353هجرى شمسى است که در آن سال بطور متوسط روزانه 5 ميليون و 369 هزار و 200 بشکه نفت خام از کشور صادر شد . جنگ تحميلى عراق عليه ايران در سال 1359 معادل 1980 ميلادى آغاز شد. حمله به تاسيسات نفتى کشور در آن سالها باعث شد توليد روزانه نفت خام کشور از 2 ميليون و 407 هزار بشکه سال 58 به روزانه 796 هزار و 700 بشکه کاهش يابد . با اين وجود با همت غيور مردان صنعت نفت، صادرات اين محصول کشور هيچگاه قطع نشد حتى طى 8 سال دفاع مقدس بيش از 4/6 ميليارد بشکه نفت از کشور صادر گرديد.
صادرات بيش از 41/5 ميليارد بشکه نفت خام طى 48 سال
طى 48 سال گذشته از ابتداى سال 1339 تا پايان سال 1386 در مجموع حدود 41 ميليارد و 551 ميليون و 136 هزار و 450 بشکه نفت خام کشور به بازارهاى جهانى صادر شده است . صادرات نفت خام رقيب اصلى ما در اوپک يعنى عربستان سعودى از سال 1339 تا پايان سال 1384 بيش از 84 ميليارد و 121 ميليون و 623 هزار بشکه برآورد مىشود . بنابراين گزارش، 11 کشور عضو اوپک شامل الجزاير، اندونزی، ايران، عراق، کويت، ليبی، نيجريه، قطر، عربستان سعودی، امارات و ونزوئلا از آن زمان تا پايان سال 2005 ميلادى يعنى طى 46 سال بيش از 295 ميليارد و 940 ميليون و 467 هزار بشکه نفت را به بازارهاى جهانى سرازير کردند .
از سال 1965 تا پايان سال 2006 ميلادى بيش از 13 ميليارد و 117 ميليون و 394 هزار و 650 بشکه نفت خام در کشور به مصرف رسيد . صادرات نفت خام کشور نيز در اين مدت حدود 39 ميليارد و 798 ميليون و 702 هزار و 100 بشکه گزارش مىشود.
بر اين اساس طى 42 سال گذشته از 1965 تا 2006 حدود 52 ميليارد و 916 ميليون و 96 هزار و 750 بشکه نفت خام در کشور مصرف و صادر شده که نشاندهنده تقريبى توليد نفت خام کشور در اين مدت مىباشد . سهم ذخيره نفت ايران از کل ذخاير نفتى جهان حدود 11 درصد است. 720 ميليارد بشکه از نفت دنيا در 5 کشور عربستان با 264 ميليارد بشکه، ايران با 137 ميليارد بشکه، عراق با 115، کويت با 101 و امارات با 98 ميليارد بشکه قرار گرفته است60 . درصد ذخاير نفتى جهان در حوزه خليج فارس قرار دارد و ميزان ذخاير گازى ايران حدود 17 درصد ذخاير جهان برآورد شده است. مجموع ذخاير گاز خاورميانه معادل 40/1 درصد ذخاير جهان است که 26 درصد آن در ايران و 25 درصد آن در قطر قرار دارد.